Bệnh Đái Tháo Đường 12:07 25/07/2018

BỆNH LÝ THẦN KINH DO ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

Bệnh lý thần kinh do đái tháo đường là một dạng tổn thương thần kinh do bệnh đái tháo đường gây ra. Nồng độ glucose tăng cao trong máu làm tổn thương các dây thần kinh toàn cơ thể, ảnh hưởng rõ rệt nhất xảy ra ở các dây thần kinh ngoại biên chi trên và chi dưới.

Tổng quan

Bệnh lý thần kinh do đái tháo đường là một dạng tổn thương thần kinh do bệnh đái tháo đường gây ra. Nồng độ glucose tăng cao trong máu làm tổn thương các dây thần kinh toàn cơ thể, ảnh hưởng rõ rệt nhất xảy ra ở các dây thần kinh ngoại biên chi trên và chi dưới.

Bệnh lý thần kinh do đái tháo đường là gì?

Có BỐN loại bệnh lý thần kinh do đái tháo đường. Người bệnh có thể 1 hoặc đồng thời nhiều loại bệnh lý này.

  • Bệnh lý thần kinh ngoại biên ảnh hưởng đến các dây thần kinh ở ngoại biên cơ thể, đầu tiên thường là ở bàn chân, cẳng chân, sau đó đến bàn tay, cánh tay
  • Bệnh lý thần kinh tự chủ là thần kinh điều khiển hoạt động của các cơ quan như dạ dày, ruột, tim mạch, cơ quan sinh dục, bàng quang, mắt.
  • Chứng teo cơ ĐTĐ: ảnh hưởng thần kinh ở đùi, hông, mông hoặc chân. Còn được gọi là bệnh lý thần kinh đùi hoặc bệnh thần kinh gốc chi, tình trạng này thường gặp ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 và người lớn tuổi.
  • Bệnh lý đơn dây thần kinh: hay còn gọi là bệnh lý thần kinh cục bộ, là tổn thương xảy ra cục bộ ở một dây thần kinh nào đó ở mặt, hoặc thân mình hoặc chân. Bệnh lý này phổ biến ở người lớn tuổi, thường xảy ra đột ngột và gây ra nhiều đau đớn cho người bệnh, tuy nhiên nó lại thường không để lại các hậu quả lâu dài.

Nguyên nhân bệnh thần kinh ĐTĐ

Tổn thương dây thần kinh và mạch máu là yếu tố chính dẫn đến bệnh lý thần kinh do đái tháo đường

Glucose huyết tăng cao làm tổn thương các dây thần kinh và ảnh hưởng đến khả năng dẫn truyền tín hiệu của chúng. Ngoài ra các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng thần kinh bị tổn thương làm sự cung cấp oxy và các chất dinh dưỡng cho dây thần kinh bị suy giảm.

Nhiều yếu tố khác cũng góp phần làm tổn thương dây thần kinh ở bệnh nhân đái tháo đường:

– Tình trạng viêm ở dây thần kinh do phản ứng tự miễn: xảy ra khi hệ thống miễn dịch của cơ thể tưởng lầm dây thần kinh là vật lạ với cơ thể nên tấn công chúng. (chú thích: hệ miễn dịch là hệ thống có nhiệm vụ chống lại sự xâm nhập của vật lạ vào cơ thể thí dụ các vi khuẩn, các hóa chất gây độc…)

Nhiều yếu tố di truyền không liên quan đến bệnh ĐTĐ cũng có thể khiến hệ thần kinh của một số người dễ bị tổn thương hơn

– Hút thuốc lá, nghiện rượu: gây tổn thương thần kinh, mạch máu, đồng thời cũng tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Yếu tố nguy cơ

Bất kì ai mắc bệnh ĐTĐ đều có thể mắc bệnh lý thần kinh do ĐTĐ, nhưng có một số yếu tố nguy cơ khiến dễ gặp phải bệnh lý này hơn như:

  • Kiểm soát đường huyết kém: mang đến nguy cơ rất lớn về những biến chứng nặng nề của ĐTĐ, bao gồm các tổn thương thần kinh
  • Thời gian mắc bệnh đái tháo đường: càng mắc ĐTĐ lâu, nguy cơ bị tổn thương thần kinh càng lớn, đặc biệt nếu đường huyết ko đc kiểm soát tốt.
  • Bệnh thận: ĐTĐ có thể gây ra các tổn thương thận, khiến nhiều chất độc bị tích tụ trong máu, gây ra tổn thương thần kinh
  • Thừa cân, béo phì: chỉ số BMI lớn hơn 24 là một yếu tố làm tăng nguy cơ tổn thương thần kinh do ĐTĐ
  • Hút thuốc lá: thuốc lá làm hẹp lòng mạch và xơ cứng thành mạch, giảm lượng máu nuôi dưỡng đến chi, gây tổn thương cho thần kinh ngoại biên và còn làm các vết thương chậm lành.

Triệu chứng bệnh lý thần kinh do ĐTĐ

Triệu chứng của bệnh sẽ tùy thuộc vào loại bệnh lý mắc phải và những bộ phận nào của hệ thần kinh bị ảnh hưởng.  

Bệnh lý thần kinh ngoại vi:

Đây là loại tổn thương thần kinh do ĐTĐ phổ biến nhất, thường ảnh hưởng đến bàn chân, cẳng chân, bàn chân, sau đó đến bàn tay, cánh tay. Các triệu chứng thường trở nên nặng nề và khó chịu hơn về đêm.

Bệnh nhân thường có cảm giác:

  • Tê bì, giảm nhận biết cảm giác đau, nóng lạnh, đặc biệt ở bàn chân.
  • Cảm giác châm chích, bỏng rát.
  • Cảm giác đau buốt, co cứng cơ, chuột rút.
  • Xúc giác nhạy cảm quá mức, đau ngay cả khi chạm nhẹ.
  • Yếu cơ
  • Giảm hoặc mất các phản xạ thần kinh
  • Giảm hoặc mất thăng bằng và phối hợp vận động
  • Những tổn thương ở bàn chân như loét, nhiễm trùng, đau xương và các khớp.

Bệnh lý thần kinh tự chủ

Thay đổi tùy cơ quan bị tổn thương:

Ở mắt: đồng tử giảm phản xạ điều chỉnh với ánh sáng, bóng tối

Ở hệ tiêu hóa: Dạ dày giảm co bóp nên bệnh nhân hay cảm thấy đầy bụng, buồn nôn, nôn mửa, mất cảm giác ngon miệng.

Táo bón, hoặc tiêu chảy, nhất là tiêu chảy về đêm, hoặc táo bón xen lẫn với tiêu chảy.

Hệ tim mạch: Nhịp tim nhanh khi nghỉ, hạ huyết áp tư thế (khi thay đổi tư thế từ nằm sang ngồi hoặc đứng, người bệnh cảm thấy chóng mặt, choáng váng, đôi khi ngất xỉu do huyết áp hạ thấp).

Do tổn thương thần kinh tự chủ, bệnh nhân mất cảm giác báo động khi bị hạ glucose huyết như cảm thấy đói, đổ mồ hôi, lo sợ, tim đập nhanh… do đó không kịp điều trị (thí dụ đi kiếm thức ăn, uống đường) và có thể đi thẳng vào hôn mê.

Hệ niệu, sinh dục: ứ đọng nước tiểu trong bàng quang (còn gọi là bàng quang thần kinh) lâu ngày dẫn đến nhiễm trùng đường tiểu. Bệnh nhân cũng có thể đi tiểu nhiều lần, tiểu không tự chủ.

Rối loạn cương ở nam giới.

  • Cảm giác nghẹn, nuốt khó.
  • Khô âm đạo.
  • Tăng hoặc giảm tiết mồ hôi.
  • Rối loạn điều chỉnh thân nhiệt

Bệnh đơn thần kinh (còn gọi là bệnh thần kinh cục bộ)

Bệnh lý đơn dây thần kinh: hay còn gọi là bệnh lý thần kinh cục bộ, là tổn thương xảy ra cục bộ ở một dây thần kinh nào đó ở mặt, hoặc thân mình hoặc chân. Bệnh lý này phổ biến ở người lớn tuổi, thường xảy ra đột ngột và gây ra nhiều đau đớn cho người bệnh, tuy nhiên nó lại thường không để lại các hậu quả lâu dài. Triệu chứng thường gặp:

· Nhìn đôi, đau sau hốc mắt, khó tập trung nhìn, liệt dây thần kinh mặt một bên, liệt thần kinh vận nhãn gây mắt lác (lé mắt)

· Đau ở cẳng chân, bàn chân. Đau mặt trước đùi.

. Đau vùng lưng dưới, đau khung chậu

· Đau vùng ngực, đau bụng.

Đôi khi bệnh lý thần kinh có thể xảy ra do sự chèn ép dây thần kinh, điển hình là ở hội chứng ống cổ tay: Cảm giác tê, châm chích ở ngón tay và bàn tay, trừ ngón tay út. Cảm giác yếu khi cầm đồ vật và có thể đánh rơi đồ vật.

Teo do cơ đái tháo đường (bệnh lý thần kinh đùi, bệnh lý thần kinh gốc chi)

Tổn thương các thần kinh ở đùi, hông, mông, cẳng chân. Thường gặp người lớn tuổi bị đái tháo đường type 2. Triệu chứng thường xảy ra ở 1 bên, đôi khi ở 2 bên. Thường triệu chứng sẽ giảm sau một thời gian tiến triển. Các triệu chứng có thể gặp là:

  • Đau nhiều xuất hiện thình lình ở đùi, bụng.
  • Cơ đùi yếu và teo.
  • Khó khăn khi thay đổi tư thế từ ngồi sang đứng.
  • Chướng bụng
  • Giảm cân

Chẩn đoán bệnh thần kinh ĐTĐ kịp thời:

Bệnh thần kinh ĐTĐ được chẩn đoán dựa trên các triệu chứng cơ năng thí dụ tê, nhức, chóng mặt khi thay đổi tư thế từ nằm sang đứng…

Các bác sĩ sẽ hỏi bệnh sử và khám bệnh nhân để phát hiện các bất thường.

Ở giai đoạn sớm, bệnh thần kinh ĐTĐ có thể không có triệu chứng.

Kiểm tra sức mạnh của cơ bắp, sức căng của cơ, phản xạ gân cơ, cảm nhận của bệnh nhân với cảm giác xúc giác, nóng lạnh, độ rung của âm thoa.

Bàn chân bệnh nhân cũng cần được kiểm tra mỗi năm một lần.

Một phương pháp đơn giản để phát hiện biến chứng thần kinh là bác sĩ sẽ dùng một sợi cước ngắn chạm vào 1 số điểm ở bàn chân của bệnh nhân, nếu bệnh nhân không nhận biết cảm giác va chạm từ sợi cước, bệnh nhân đã bắt đầu có tổn thương thần kinh.

Ngoài ra cũng cần tìm các biến dạng xương và khớp ở bàn chân, các vết chai, bóng nước, các vết nứt ở da.

Khi nghi ngờ có biến chứng thần kinh tự chủ, bác sĩ sẽ tìm sự thay đổi huyết áp khi bệnh nhân thay đổi tư thế, sự tiết mồ hôi của da.

Một số nghiệm pháp phức tạp hơn, chỉ thực hiện tại các cơ sở chuyên khoa:

  • Đo vận tốc dẫn truyền thần kinh
  • Đo điện cơ
  • Định lượng cảm giác: khảo sát đáp ứng của sợi thần kinh với độ rung và sự thay đổi về nhiệt độ.

Điều trị bệnh lý thần kinh do đái tháo đường

Điều trị bệnh lý thần kinh do đái tháo đường thường tập trung vào điều trị các triệu chứng liên quan đến bệnh thần kinh và giải quyết nguyên nhân cơ bản bằng cách cải thiện sự kiểm soát đường máu, có thể chữa lành các giai đoạn đầu của bệnh thần kinh.

Không có thuốc điều trị khỏi bệnh thần kinh đái tháo đường. Điều trị chủ yếu tập

 trung vào các vấn đề sau đây:

  • Làm chậm diễn tiến bệnh
  • Giảm đau
  • Điều trị các biến chứng và phục hồi chức năng

Làm chậm diễn tiến bệnh

Kiểm soát glucose huyết tích cực có thể làm giảm nguy cơ diễn tiến của bệnh thần kinh ĐTĐ được khoảng 60%. Mục tiêu glucose huyết cần đạt

  • Glucose huyết khi đói hoặc trước ăn: 70 – 130 mg/dL (3.9 – 7.2 mmol/L)
  • Glucose huyết 2 giờ sau ăn: nhỏ hơn 180 mg/dL (10 mmol/L)
  • HbA1c nhỏ hơn 7% (HbA1c cho biết tình trạng kiểm soát glucose huyết trong vòng 8-12 tuần lễ trước khi đo, trị số ở người bình thường vào khoảng 4-6%)

Các biện pháp sau đây cũng giúp giảm tổn thương thần kinh:

  • Chăm sóc bàn chân kỹ để tránh các vết loét, không làm nặng thêm các biến dạng bàn chân đã có.
  • Kiểm soát huyết áp
  • Ăn uống điều độ, theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ
  • Luyện tập thể lực phù hợp với sức khỏe
  • Duy trì cân nặng thích hợp
  • Ngưng hút thuốc
  • Không uống rượu

Điều trị tạm thời

Một số phương pháp giúp giảm đau do nguyên nhân thần kinh:

  • Capsaicin: kem thoa được chế từ ớt, khi thoa trên da có thể giảm đau ở một số người, tác dụng phụ có thể gặp là cảm giác bỏng rát và da bị kích thích.
  • Alpha-lipoic acid. Chế phẩm có tính chống oxy hóa được điều chế từ thực phẩm, có thể giảm đau hiệu quả ở bệnh thần kinh ĐTĐ, nhưng cần dùng sớm và lâu dài.
  • Kích hoạt thần kinh bằng điện xuyên da: ngăn cản tín hiệu đau truyền từ da lên não. Tuy an toàn nhưng phương pháp này không có hiệu quả trên tất cả mọi người và tất cả các kiểu đau.
  • Châm cứu: châm cứu giúp giảm đau, đôi khi cần vài buổi mới phát huy tác dụng.

Nếu thực hiện bởi chuyên gia có kinh nghiệm, châm cứu không có tác dụng phụ.

Điều trị các biến chứng và phục hồi chức năng

Các biến chứng của bệnh lý thần kinh ĐTĐ thường gây khó chịu, làm giảm chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và cần được theo dõi điều trị ở các cơ sở chuyên khoa.

  • Bàng quang thần kinh gây ứ đọng nước tiểu, tiểu không hết, nhiễm trùng tiểu.
  • Rối loạn nhu động dạ dày
  • Hạ áp tư thế
  • Loét chân do ĐTĐ
  • Rối loạn cương

Phòng ngừa bệnh thần kinh ĐTĐ

Phòng ngừa bệnh thần kinh ĐTĐ cũng chính là các phương pháp cần áp dụng để làm chậm diễn tiến bệnh đã trình bày ở trên, quan trọng nhất là kiểm soát tích cực glucose huyết, ăn uống điều độ và luyện tập thể lực đều đặn, ngưng hút thuốc.

Một phần quan trọng trong bệnh thần kinh ĐTĐ là chăm sóc bàn chân đúng cách. Các tổn thương thần kinh làm teo các cơ nhỏ ở bàn chân, bàn chân sẽ bị biến dạng, do đó áp lực tì đè sẽ thay đổi ở bàn chân tạo nên các vùng kém dinh dưỡng, các vết chai. Da khô do thiếu mồ hôi làm da dễ bị nứt. Khi bệnh nhân đi giày chật, hoặc đi chân đất (chân trần), dễ xuất hiện các vết thương ở bàn chân. Vi trùng sẽ xâm nhập qua các vết nứt da, gây nhiễm trùng vết thương. Các mô bị thiếu nuôi dưỡng do biến chứng mạch máu làm tắc mạch cũng góp phần làm chậm lành vết thương.

Các phương pháp sau đây giúp làm giảm nguy cơ loét chân ở bệnh nhân ĐTĐ:

  • Bệnh nhân nên tự kiểm tra bàn chân mỗi ngày để phát hiện các vết thương nếu có, nếu không nhìn được lòng bàn chân có thể dùng tấm gương để soi lòng bàn chân.
  • Khi phát hiện bàn chân có vết thương phải đến ngay bác sĩ chuyên khoa để được chỉ dẫn.
  • Luôn giữ chân sạch sẽ, khô ráo. Mỗi tối trước khi đi ngủ nên rửa chân sạch và lau khô kể cả kẽ giữa các ngón chân.
  • Không bôi thuốc mỡ vào giữa các ngón chân (kẽ chân)
  • Khi cắt móng chân, không cắt sâu vào khóe móng, chỉ nên dùng dũa để dũa móng chân, móng tay, mài các cạnh móng cẩn thận sau khi cắt, không để lại các cạnh sắc nhọn.
  • Không bao giờ đi chân đất (chân trần), không tự ý cắt vết chai, nếu tê nhức, cần đến ngay bác sĩ, không nên ngâm chân vào nước nóng hay hơ chân trên lửa.
  • Khi mua giày dép, nên mua vào buổi chiều, và chọn giày vừa chân. Trước khi đi giày nên kiểm tra xem có vật lạ bên trong hay không (thí dụ đinh, kim...). Nếu bàn chân biến dạng, nên hỏi ý kiến bác sĩ để chọn giày dép thích hợp.

Tóm lại biến chứng thần kinh ĐTĐ tuy ít khi gây tử vong nhưng có thể ảnh hưởng nặng nề lên chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Tốt nhất không nên để xuất hiện biến chứng thần kinh bằng cách điều trị bệnh ĐTĐ tích cực ngay từ lúc mới chẩn đoán. Nếu đã có biến chứng, điều quan trọng vẫn là điều trị tích cực bệnh ĐTĐ. Do các triệu chứng tê nhức rất khó chịu nhưng bệnh nhân không thể mô tả cảm giác của họ nên bệnh nhân rất cần sự chăm sóc và hỗ trợ của gia đình và người thân xung quanh.

Nguồn: medical-dictionary.thefreedictionary.com

VNM/NONCMCGM/0318/0005o